زندگی شهری امروز بیش از هر زمان دیگری با شتاب، مصرف، کار، سرگرمی و تلاش برای رسیدن به موفقیتهای مادی گره خورده است. در چنین شرایطی، انسان کمتر فرصت میکند درباره پایان زندگی و آنچه پس از آن در انتظار اوست بیندیشد.
قرآن کریم این حقیقت را به صراحت به انسان یادآوری میکند:
«کُلُّ نَفْسٍ ذَائِقَةُ الْمَوْتِ»هر انسانی چشنده مرگ است.(سوره آلعمران، آیه 185)
این آیه کوتاه، یکی از قطعیترین حقایق زندگی انسان را بیان میکند؛ مرگ استثنا نمیشناسد. فقیر و ثروتمند، قدرتمند و ضعیف، مشهور و گمنام، همه سرانجام این مسیر را طی خواهند کرد.
پس چرا انسان باید این حقیقت را از فضای زندگی خود دور کند؟
در گذشته، بسیاری از گورستانها در نزدیکی محل زندگی مردم قرار داشتند. انسانها در رفتوآمدهای روزمره خود مزار آشنایان و درگذشتگان را میدیدند و همین دیدن ساده، گاه خاطرهای را زنده میکرد و انسان را به فکر فرو میبرد.
امروز اما در بسیاری از شهرها، آرامستانها به نقاط دورافتاده و حاشیهای منتقل شدهاند. البته توسعه شهری، مسائل بهداشتی، زیستمحیطی و شهرسازی دلایل قابل توجهی برای ساماندهی آرامستانها هستند؛ اما نباید از یک واقعیت فرهنگی نیز غافل شد: هرچه مرگ از چشم انسان دورتر شود، ممکن است یاد مرگ نیز در ذهن او کمرنگتر شود.
گورستان، فقط محل دفن مردگان نیست؛ مکانی برای یادآوری است.
دیدن مزار مردگان؛ فرصتی برای بیداری زندگان
انسان وقتی از میان قبرها عبور میکند، نامهایی را میبیند که روزگاری صاحبان آنها در همین دنیا زندگی میکردند. بعضی از آنان شاید صاحب ثروت و مقام بودهاند و برخی دیگر انسانهایی معمولی که بیسروصدا زندگی کردهاند.
امام علی(ع) در سخنی تأملبرانگیز درباره عبرت گرفتن از گذشتگان میفرمایند:
«فَاعْتَبِرُوا بِمَا أَصَابَ الْأُمَمَ الْمُسْتَکْبِرِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ...»
از سرنوشت امتهای پیشین عبرت بگیرید.
این نگاه، گورستان را از یک مکان صرفاً خاموش و اندوهناک فراتر میبرد. گورستان میتواند کلاس عبرت باشد؛ جایی که انسان زنده، سرنوشت انسانهای رفته را میبیند و از خود میپرسد: من برای فردای خود چه کردهام؟
یاد مرگ، برای ترساندن نیست؛ برای بیدار شدن است
گاهی تصور میشود سخن گفتن از مرگ باعث ایجاد ترس و اندوه در جامعه میشود، در حالی که در فرهنگ دینی، یاد مرگ بیشتر از آنکه دعوت به ناامیدی باشد، دعوت به بیداری است.
قرآن کریم میفرماید:
«أَلْهَاکُمُ التَّکَاثُرُ حَتَّىٰ زُرْتُمُ الْمَقَابِرَ» فزونیطلبی شما را به خود مشغول داشته است، تا آنجا که به دیدار گورها رفتید. (سوره تکاثر، آیات 1 و 2)
این آیات تلنگری جدی به انسان است؛ اینکه رقابت برای بیشتر داشتن، بیشتر دیده شدن و بیشتر جمع کردن، نباید انسان را از حقیقت نهایی زندگی غافل کند.
چه بسیار انسانهایی که تمام عمر برای جمع کردن مال تلاش کردند، اما در نهایت تنها چند متر خاک نصیبشان شد. این واقعیت به معنای بیارزش بودن تلاش و زندگی دنیوی نیست؛ بلکه یادآوری میکند که دنیا نباید انسان را از مسئولیت اخلاقی و سرنوشت آخرت غافل کند.
گورستان؛ آینهای برای زندگان
وقتی انسانی از کنار قبرها عبور میکند، شاید به یاد پدر، مادر، دوست، همسایه یا آشنایی بیفتد که دیگر در میان ما نیست. شاید لحظهای به این فکر کند که خودش نیز روزی در چنین مکانی آرام خواهد گرفت.
همین لحظه کوتاه میتواند بسیار ارزشمند باشد.
ممکن است کسی پس از دیدن قبری تصمیم بگیرد با خانوادهاش مهربانتر باشد؛ حق کسی را نادیده نگیرد؛ از کسی عذرخواهی کند؛ بدهی خود را بپردازد یا از ظلم و بیانصافی دوری کند.
در واقع، **یاد مرگ میتواند انسان را به اصلاح زندگی دعوت کند.
از پیامبر اکرم(ص) نیز نقل شده است:«أَکْثِرُوا ذِکْرَ هَادِمِ اللَّذَّاتِ»«فراوان یاد کنید آن چیزی را که لذتها را درهم میشکند
این حدیث به معنای آن نیست که انسان باید شادی و زندگی را کنار بگذارد؛ بلکه یاد مرگ کمک میکند انسان ارزش فرصت کوتاه زندگی را بهتر بداند.
آیا شهر مدرن میخواهد مرگ را پنهان کند؟
شهر مدرن برای همه چیز جا دارد؛ برای مراکز تجاری، برجها، رستورانها، پارکها، ورزشگاهها و فضاهای تفریحی. اما آیا در این میان جایی هم برای یادآوری مرگ و درگذشتگان باقی مانده است؟
شاید لازم نباشد آرامستانها را به قلب مراکز شلوغ شهری بازگردانیم، اما میتوان درباره ایجاد فضاهای یادبود، آرامستانهای مناسب، باغهای یادمان و مکانهایی برای بزرگداشت درگذشتگان در نقاط مختلف شهر اندیشید.
چنین فضاهایی میتوانند با طراحی مناسب، نهتنها محلی برای دفن، بلکه بخشی از هویت فرهنگی و معنوی شهر باشند.
از یاد مردگان تا اصلاح زندگی زندگان
قرآن کریم در آیهای دیگر میفرماید:«وَلِکُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ فَإِذَا جَاءَ أَجَلُهُمْ لَا یَسْتَأْخِرُونَ سَاعَةً وَلَا یَسْتَقْدِمُونَ» برای هر امتی اجلی است؛ پس هنگامی که اجلشان فرا رسد، نه ساعتی آن را به تأخیر میاندازند و نه پیش میاندازند.(سوره اعراف، آیه 34)
این حقیقت، انسان را به قدرشناسی از فرصت زندگی دعوت میکند.
شاید یکی از دلایل اهمیت وجود آرامگاهها در زندگی اجتماعی همین باشد که انسان را از غفلت بیرون بیاورند. در هیاهوی شهر، دیدن یک قبر میتواند برای چند لحظه انسان را متوقف کند؛ به گذشته پیوند دهد و آینده را به یادش بیاورد.
شاید لازم باشد مرگ را دوباره به شهر برگردانیم
دور کردن آرامستانها از محیط شهری، اگر صرفاً از منظر شهرسازی و مدیریت فضا بررسی شود، ممکن است تصمیمی منطقی به نظر برسد؛ اما شهر فقط ساختمان و خیابان نیست. شهر، فرهنگ و خاطره نیز هست.
جامعهای که مردگان خود را فراموش کند، بخشی از حافظه خود را نیز از دست میدهد. و جامعهای که مرگ را از برابر چشم انسان پنهان کند، ممکن است ناخواسته زمینه فراموشی آخرت و غفلت از مسئولیتهای اخلاقی را فراهم آورد.
گورستان میتواند یادآور این حقیقت باشد که فرصت زندگی محدود است؛ مقام و ثروت ماندگار نیست و آنچه سرانجام برای انسان باقی میماند، اعمال و آثار اوست.
شاید بد نباشد در میان این همه ساختمان و تابلو و تبلیغات شهری، گاهی نشانهای هم از پایان راه انسان وجود داشته باشد؛ نه برای ترساندن مردم، بلکه برای بیدار کردن آنها.
زیرا **گورستان فقط خانه مردگان نیست؛ آینهای است که زندگان را به دیدن حقیقت زندگی خود دعوت میکند.**
دیدگاه خود را بیان کنید