به گزارش آژانس خبری کارآفرینان اقتصاد، روستا برای بسیاری تنها چند خانه در کنار هم نیست؛ محل زندگی، تولید، کشاورزی، دامداری و ریشه‌های اجتماعی خانواده‌هایی است که ماندگاری آنها به آینده جمعیتی و اقتصادی این مناطق گره خورده است. از همین رو هر سیاستی که با هدف حفظ جمعیت روستایی اجرا می‌شود، فراتر از یک طرح عمرانی و مسکنی است و مستقیما با آینده روستاها ارتباط دارد.
در خراسان‌شمالی که حدود ۴۴ درصد جمعیت آن در مناطق روستایی زندگی می‌کنند، مسئله مهاجرت و کاهش سهم جمعیت جوان اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. خروج جوانان از روستا تنها به کاهش جمعیت منجر نمی‌شود، بلکه در ادامه می‌تواند نیروی کار، تولید، فعالیت‌های اقتصادی و حتی حیات اجتماعی روستا را تحت تاثیر قرار دهد.
در چنین شرایطی، واگذاری زمین رایگان به خانواده‌های واجد شرایط در قالب قانون حمایت از خانواده و جوانی جمعیت یکی از سیاست‌هایی است که می‌تواند همزمان ۲ هدف را دنبال کند؛ خانه‌دار کردن خانواده‌ها و نگه داشتن آنها در روستاها است.
اما زمین زمانی می‌تواند نقش مشوق ماندگاری را ایفا کند که واقعا به خانه و زندگی تبدیل شود؛ نه اینکه به قطعه‌ای از دارایی تبدیل شود که ارزش آن با گذشت زمان افزایش یابد و وسوسه فروش یا معامله آن را ایجاد کند.
زمین رایگان در صف انتظار
آمارهای موجود نشان می‌دهد فاصله میان تقاضا و واگذاری زمین در خراسان‌شمالی همچنان قابل توجه است.
مدیرکل بنیاد مسکن انقلاب اسلامی خراسان‌شمالی پیش از این اعلام کرده بود که طی ۲ سال اخیر یک‌هزار و ۳۷ قطعه زمین به متقاضیان واجد شرایط مناطق روستایی استان واگذار شده است؛ این در حالی است که تاکنون ۲ هزار و ۶۱۴ نفر برای بهره‌مندی از طرح واگذاری زمین در قالب قانون حمایت از خانواده و جوانی جمعیت ثبت‌نام کرده‌اند.
۲ هزار و ۶۱۴ متقاضی، اما فقط هزار و ۳۷ قطعه زمین واگذار شده؛ صف انتظار همچنان پابرجاست
از مجموع ثبت‌نام‌کنندگان، یک‌هزار و ۷۲۳ خانوار متقاضی واجد شرایط دارای سمت توسعه و ۸۹۱ خانوار نیز بدون سمت توسعه شناسایی شده‌اند.
این اعداد یک واقعیت روشن را نشان می‌دهد؛ تعداد متقاضیان به مراتب بیشتر از زمین‌های واگذارشده است.
بنابراین مسئله تنها واگذاری زمین نیست؛ مسئله، سرعت رسیدن زمین به دست خانواده‌ای است که برای ساخت خانه و ماندن در روستا برنامه‌ریزی کرده است.
خانواده‌ای که در انتظار زمین است، همزمان با افزایش هزینه ساخت، تورم مصالح و تغییر قیمت زمین نیز مواجه است. طولانی شدن فرآیند واگذاری می‌تواند فاصله میان تصمیم یک خانواده برای ماندن در روستا و امکان واقعی ساخت خانه را بیشتر کند.
از سوی دیگر، این پرسش نیز مطرح است که علت این فاصله چیست؟ آیا زمین مناسب در محدوده روستاها کم است؟ آیا آماده‌سازی اراضی و تأمین زیرساخت‌ها زمان‌بر شده است؟ یا فرآیندهای اداری و توسعه محدوده روستاها سرعت لازم را ندارد؟
پاسخ به این پرسش‌ها اهمیت زیادی دارد؛ چرا که در نهایت هدف طرح، اعلام تعداد زمین‌های واگذارشده نیست، بلکه ساخت خانه و ماندگاری خانواده در روستاست.
صف زمین از ظرفیت واگذاری جلو زد؛ بیش از ۶۰ درصد متقاضیان هنوز منتظرند
علی شعبانی، از اهالی روستای هنامه شیروان، نیز با اشاره به افزایش قیمت زمین در این روستا معتقد است که رشد قیمت‌ها می‌تواند زمین را از یک نیاز مصرفی به یک کالای سرمایه‌ای تبدیل کند.
وی می‌گوید اگر زمین با هدف ساخت مسکن و ماندگاری خانواده‌ها واگذار شود، می‌تواند به حفظ جمعیت روستا کمک کند، اما اگر وارد چرخه خرید و فروش شود، از فلسفه اصلی خود فاصله خواهد گرفت.
محمد تقی‌زاده، دیگر شهروند هنامه‌ای نیز بر ضرورت نظارت بر نحوه استفاده از زمین‌های واگذارشده تاکید دارد و معتقد است جوانی که قصد ازدواج و ساخت خانه دارد نباید به دلیل گرانی زمین، روستا را ترک کند.
این نگرانی‌ها نشان می‌دهد که برای موفقیت طرح، واگذاری زمین به تنهایی کافی نیست؛ زمین باید به خانه تبدیل شود و خانه نیز باید به زندگی و ماندگاری منجر شود.
نسخه جدید بنیاد مسکن؛ زمین خام ندهیم، خانه بسازیم
در همین نقطه است که سیاست جدید بنیاد مسکن خراسان‌شمالی اهمیت پیدا می‌کند؛ سیاستی که به جای تمرکز صرف بر واگذاری زمین، به سمت ساخت مستقیم مسکن برای متقاضیان واجد شرایط حرکت کرده است.
معاون عمران روستایی بنیاد مسکن خراسان‌شمالی، گفت: زمین‌های روستایی به افرادی واگذار می‌شود که سابقه سکونت پنج ساله، بومی بودن و فرم «ج» سبز داشته باشند و این واگذاری در قالب قرارداد موقت انجام می‌شود.
وقتی متقاضیان ۲.۵ برابر زمین‌های واگذارشده‌اند؛ گره کجاست؟
سعید رئوفی افزود: برای زمین‌های واگذارشده سند مالکیت صادر نمی‌شود و قرارداد نیز قابل انتقال به غیر نیست.
رئوفی اظهار کرد: متقاضی پس از دریافت زمین، مدت زمان مشخصی برای اجرای طرح و ساخت مسکن دارد و در صورت نیاز، یک دوره ۶ ماهه نیز برای تمدید قرارداد پیش‌بینی شده است.
این شیوه در واقع تلاش می‌کند یک پیام روشن داشته باشد: زمین برای خانه است، نه برای معامله.
اما معاون عمران روستایی بنیاد مسکن خراسان‌شمالی به یک واقعیت دیگر نیز اشاره کرد؛ اینکه نمی‌توان همه مشکلات پس از واگذاری زمین را به طور کامل کنترل کرد. به همین دلیل، در برخی طرح‌های جدید، بنیاد مسکن خود وارد مرحله ساخت مسکن شده و پس از تکمیل واحدها، آنها را به افراد واجد شرایط واگذار می‌کند.
رئوفی گفت: این روش با هدف جلوگیری از مشکلات پس از واگذاری زمین و تسریع در خانه‌دار شدن متقاضیان در برخی روستاها در حال اجراست.
روستاهای فرطان اسفراین، باباامان، محمدعلی پهلوان، برج و گرزو شیروان از جمله مناطقی هستند که طرح ساخت مسکن در آنها اجرا می‌شود و واحدهای احداث‌شده پس از تکمیل به افراد واجد شرایط واگذار خواهد شد.
این تغییر رویکرد می‌تواند یکی از مهم‌ترین نقاط قوت طرح باشد؛ چرا که در این مدل، فاصله میان «دریافت زمین» و «ساخت خانه» کوتاه‌تر می‌شود و احتمال اینکه زمین سال‌ها بدون ساخت‌وساز باقی بماند نیز کاهش پیدا می‌کند.
۴۴ درصد جمعیت استان روستانشین‌اند؛ اما زمین رایگان هنوز به همه متقاضیان نرسیده است
در واقع، اگر هدف اصلی جلوگیری از مهاجرت و حفظ جمعیت روستایی است، آنچه خانواده نیاز دارد یک قطعه زمین خالی نیست؛ یک سرپناه قابل سکونت است که بتواند زندگی خود را در آن آغاز کند.
از سوی دیگر، ماندگاری در روستا تنها با زمین و خانه تضمین نمی‌شود. اشتغال، درآمد پایدار، دسترسی به خدمات آموزشی و درمانی، راه مناسب، آب، اینترنت و زیرساخت‌های عمومی نیز در تصمیم خانواده‌ها برای ماندن یا مهاجرت نقش دارند.
بنابراین زمین رایگان باید بخشی از یک بسته بزرگ‌تر برای توسعه روستایی باشد؛ بسته‌ای که در آن مسکن، اشتغال و خدمات عمومی در کنار یکدیگر قرار گیرند.
اگر زمین واگذار شود اما شغلی برای جوان روستا وجود نداشته باشد، اگر خانه ساخته شود اما درآمدی برای پرداخت هزینه‌های زندگی نباشد و اگر زیرساخت‌های لازم فراهم نشود، نمی‌توان انتظار داشت صرفا با واگذاری یک قطعه زمین، روند مهاجرت معکوس شود.
از سوی دیگر، اگر زمین رایگان به دست خانواده بومی برسد، ساخت خانه در مدت مشخص انجام شود، امکان انتقال و فروش آن کنترل شود و همزمان زیرساخت و اشتغال نیز توسعه پیدا کند، همین زمین می‌تواند به یکی از مؤثرترین ابزارهای حفظ جمعیت روستایی تبدیل شود.
در نهایت، چالش اصلی خراسان‌شمالی فقط این نیست که چند قطعه زمین واگذار شده است؛ چالش این است که چند خانواده پس از دریافت زمین واقعا در روستا مانده‌اند، چند خانه ساخته شده و چند جوان توانسته‌اند آینده خود را در زادگاهشان بنا کنند.
زمین رایگان زمانی موفق است که از «قطعه زمین» عبور کند و به «خانه، زندگی و ماندگاری» برسد؛ در غیر این صورت، حتی بهترین ایده‌ها نیز ممکن است در فاصله میان واگذاری زمین و ساخت خانه گرفتار شوند.
اکنون سیاست جدید بنیاد مسکن برای ساخت مستقیم واحدهای مسکونی می‌تواند آزمونی جدی برای این طرح باشد؛ آزمونی که نتیجه آن مشخص خواهد کرد زمین رایگان در خراسان‌شمالی قرار است سکوی ماندن یا بازاری تازه برای سوداگری باشد.
دیدگاه خود را بیان کنید