تاریخچه مسجد کبود

بنای تاریخی مذهبی مسجد کبود تبریز (مسجد مظفریه) از آثار ارزشمند دوره قراقویونلو می باشد که به دستور جهانشاه بن قره یوسف بنا گردیده است. قدمت این بنا به قرن نهم هجری قمری بازمی گردد.

ساختمان آن به استناد کتیبه برجسته سردر به سال 870 هجری قمری به اتمام رسیده است. بنای اصلی در مقام مسجد مقبره و دارای صحن وسیعی که در آن مجموعه ای از ساختمان ها از جمله مدرسه، حمام، خانقاه، کتابخانه وغیره ساخته شده بوده که متاسفانه در پی زلزله سال 1193 هجری قمری به طور کامل تخریب شده اند.

ویژگی های معماری مسجد کبود تبریز

• شیوه معماری مسجد کبود تبریز با ارزش، تلفیقی از شیوه های معماری رایج در ایران زمین به خصوص آذری و اصفهانی می باشد.
• مسجد کبود از لحاظ فضاهای معماری از سردر، مناره ، گنبد و شبستان تشکیل شده است.
• همچنین آرامگاه خانوادگی جهانشاه نیز در داخل مسجد جای گرفته است.این آرامگاه در بخش جنوبی مسجد قرار دارد و از نظر بافت ساختمانی و طراحی، پیوندی ناگسستنی با مسجد دارد.
• ساختمان های هر دو شبستان این بنا به صورت کاملا مجزا و با الگوهای ساختمانی متفاوت برپا شده و بدون هیچ گونه هشت و گیری در کنار هم قرار گرفته اند.
• علاوه بر موارد فوق الذكر محراب مسجد کبود که در واقع فصل مشترک شبستان ها می باشد، در میان تویزه های اصلی هر یکی از دو گنبد که از نوع پنج و هفت گفته ( معمولی ) قرار می باشند قرار گرفته است.
• گنبد آجری مسجد کبود تبریز با 17 متر دهنه و 20 متر ارتفاع ، یکی از بزرگ ترین آثار معماران اسلامی قرن نهم ه . ق است که با الهام از سبک معماری دوره ایلخانی با آجر ساخته شده و است.
• الگوی ساختمانی مسجد کبود تبریز نیز مانند بسیاری از مساجد شبستانی به صورت چهار ایوانی با حیاط مرکزی در نواحی مرکزی ایران می باشد که به دلیل آب و هوای سرد منطقه حیاط مرکزی به گنبد خانه ای بزرگ تبدیل شده است و می توان چنین نتیجه گیری نمود که معمار این بنا در نهایت دقت نظر و بدون هیچ گونه دخل و تصرفی در نمونه های مقبول و موجود پیشین و صرفا به منظور تطابق با اقلیم شهر تبریز این شبستان بزرگ را طراحی کرده است.
• ملات مورد استفاده در تزئینات داخل و خارج مسجد کبود تبریز ساروج می باشد که متناسب با اقلیم سرد تبریز است.
• بیشتر مصالح استفاده شده در مسجد کبود آجر، سنگ، چوب هستند که علاوه بر برخورداری از ظرفیت حرارتی بالا همگی جزو مصالح بوم آوردهستند.
• در تزئینات این بنا نیز از ملات ساروج، شفته آهک و کاهگل استفاده شده است که متناسب با اقلیم سرد شهر تبریز می باشند.
• همچنین رنگ تیره ( لاجوردی ) کاشکاری به کار رفته در سراسر نمای بنا باعث جذب گرما از محیط بیرون و انتقال آن به داخل بنا می شده است.
• در بنای مسجد مورد مطالعه پنج بازشو در هر یک از ضلع های شرقی و غربی بنا وجود دارد در مقابل بازشوهای نماهای شرقی و غربی بنا دیوارهای مشبک آجری ساخته شده است.
• دیوارهای مشبک هم سبب کاهش نفوذ جبهه شرقی و هم باد سرد از سبب کاهش نور نامطلوب غرب از جبهه غربی به داخل بنا می شوند.
• همچنین سه بازشو در ضلع جنوبی بنا تعبیه شده است که به جز بازشوی بخش مقبره ، دو بازشوی دیگر مسدود شده اند.
• طاق جناغی در ورودی مسجد در وسط دیوار جنوبی صفه که دو متر از کوچه مقابل بلند تر است، تعبیه شده در هر یک از دیوارهای شرقی و غربی، طاقچه ای باند با طراحی بدیع و کناره مارپیچی ظریف ساخته شده است.
• عمده مصالح به کار رفته در این بنا آجر است. البته سنگهای ساختمانی نادری نیز در آن به کار رفته است.
• از بقایای مسجد کبود تبریز معلوم می شود که آجرها با گچ بندکشی شده است.
• صحن مربع شکل، حوضی برای وضو، شبستانهای اطراف برای درس و همچنین پناهگاه مستمندان، مسجد را تشکیل می دادند.
• در قسمت جلوی صحن و رو به قبله، بنای اصلی مسجد به پا شده که محوطه ای محصور، پوشیده و مربع شکل است.
• فاصله پایه های سقف ضربی آن ، 12 متر است که روی چهار پایه یک محوطه مربع شکل قرار دارد. در قسمت بالای بنا گنبدی قرار داشته که از آجر ساخته شده بود که البته تخریب شده و اثری از آن بجای نمانده است.
• طبق شواهد، کف مسجد کبود با کاشیهای براق پوشیده شده بود . شبستان بزرگ مسجد نیز محاط به رواقهای به هم پیوسته است و از سه سو با طاق نماهایی به رواقهای اطراف خود ارتباط دارد.